ब्रम्हदेव मंदिर
कोर्ले, ता. देवगड, जि. सिंधुदुर्ग
Brahmadev Temple, Korle, Devgad, Sindhudurg
पुराणांमध्ये वर्णन केलेल्या त्रिदेवांपैकी ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या तीन देवतांमध्ये ब्रह्मदेवाला सृष्टीचा निर्माता मानले जाते. हिंदू धर्मातील सृष्टीच्या आरंभीची कथा सांगताना असे नमूद केले जाते की विश्वनिर्मात्याने सर्वप्रथम ब्रह्मांडीय जल निर्माण केले आणि त्यामध्ये एक बीज स्थापित केले. या बीजापासून एक तेजस्वी, सुवर्णमय ब्रह्मांडीय अंड तयार झाले. हजारो वर्षांच्या कालावधीनंतर या अंड्यातूनच सृष्टीकर्त्याने ब्रह्मदेवाच्या रूपात अवतार घेतला आणि सृष्टीची निर्मिती सुरू झाली. हिंदू धर्मात ब्रह्मदेवाला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान असले, तरी कालांतराने, विशेषतः इ.स. ५०० नंतर त्याचे पूजनीय स्थान काहीसे कमी होत गेले. त्यामुळे आजच्या घडीला भारतात ब्रह्मदेवाची मंदिरे अत्यंत कमी संख्येत आढळतात. त्यापैकी एक महत्त्वाचे आणि श्रद्धास्थान म्हणजे सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील देवगड तालुक्यातील कोर्ले गावातील ब्रह्मदेव मंदिर.
सामान्यतः असा समज प्रचलित आहे की संपूर्ण भारतात ब्रह्मदेवाचे एकमेव मंदिर राजस्थानातील पुष्कर येथे आहे. मात्र, वस्तुस्थिती पाहता देशभरात इतर काही ठिकाणीही ब्रह्मदेवाची मंदिरे अस्तित्वात आहेत. राजस्थानातील बारमेर जिल्ह्यातील असोत्रा, हिमाचल प्रदेशातील कुल्लू घाटीतील खोखान, तामिळनाडूमधील कुंभकोणम आणि तिरुपत्तूर तसेच गोव्यातील पणजी येथेही ब्रह्मदेवाची मंदिरे आहेत. कोकणात सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील नेरूर येथे ब्रह्मनाथाचे मंदिर असून तेथेही ब्रह्मदेवाची मूर्ती आहे. पौराणिक कथेनुसार ब्रह्मदेव पंचानन म्हणजे पाच मुख असलेला होता. परंतु भगवान शंकराबद्दल अपमानास्पद वक्तव्य केल्यामुळे शंकराने कालभैरवाच्या माध्यमातून त्याचे एक मस्तक छेदले. त्यानंतर ब्रह्मदेव चतुर्मुख म्हणजे चार मुख असलेला झाला. ही चार मुखे चार दिशा आणि चार वेद यांचे प्रतीक मानली जातात.
कोर्ले गावातील या मंदिराची वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्ट म्हणजे येथे ब्रह्मदेवाची पारंपरिक मूर्ती नसून स्वयंभू रूपातील पाषाणाची पूजा केली जाते. हा पाषाणच ब्रह्मदेवाचे प्रतीक मानला जातो. भाविकांच्या श्रद्धेनुसार येथे विराजमान असलेला ब्रह्मदेव अत्यंत जागृत असून नवसाला पावणारा आणि भक्तांच्या हाकेला तत्काळ प्रतिसाद देणारा आहे.
या मंदिराशी निगडित एक रोचक आख्यायिका प्रचलित आहे. सुमारे तीनशे वर्षांपूर्वी कोर्ले गावातील सदाशिव गोरुळे नावाचा शेतकरी आपल्या शेतात नांगरणी करत होता. नांगर चालवत असताना अचानक त्याचा फाळ एका दगडाला लागला आणि त्या दगडातून रक्त वाहू लागले. हे दृश्य पाहून तो शेतकरी भयभीत झाला आणि काम थांबवून घरी परतला. त्या रात्री त्याला स्वप्नात दृष्टांत झाला की ज्या पाषाणातून रक्त वाहत होते, त्यात ब्रह्मदेवाचा वास आहे. दुसऱ्या दिवशी तो त्या ठिकाणी गेला असता त्याने पाहिले की एक गाय त्या पाषाणावर आपले दूध अर्पण करत होती. या घटनेमुळे त्या पाषाणाचे दैवी स्वरूप स्पष्ट झाले. त्यानंतर गावकऱ्यांच्या सहकार्याने त्या ठिकाणी एक साधे मंदिर उभारण्यात आले आणि तेथे पूजा-अर्चा सुरू झाली. कालांतराने भक्तांची संख्या वाढत गेली, श्रद्धा दृढ होत गेली आणि मंदिराचे स्वरूपही अधिक विकसित होत गेले. आज हे मंदिर आधुनिक सुविधांनी युक्त असूनही त्याची पवित्रता आणि पारंपरिकता जपून आहे.
हे मंदिर कोर्ले गावातील एका रम्य टेकडीच्या कुशीत वसलेले आहे. टेकडीच्या पायथ्याशी तीन पाण्याची कुंडे असून तेथून सुमारे शंभर पायऱ्या चढून मंदिरापर्यंत पोहोचावे लागते. या कुंडातील पाणी कळशीत भरून मंदिरात नेऊन ब्रह्मदेवाला अभिषेक करण्याची परंपरा येथे आजही पाळली जाते. पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना दाट झाडी असून मध्ये-मध्ये भाविकांना विश्रांती घेण्यासाठी बसण्याची सोय केलेली आहे. अलीकडेच मंदिरापर्यंत थेट पोहोचण्यासाठी रस्ताही तयार करण्यात आलेला आहे.
मंदिराच्या परिसराभोवती जांभ्या दगडाची मजबूत तटबंदी आहे. प्रवेशद्वाराजवळ तुळशी वृंदावन असून परिसर शांत आणि प्रसन्न वाटतो. मंदिराची रचना वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. मध्यभागी उंच चौथरा असून त्यावर स्तंभ आणि छत अशी मोकळी रचना आहे. या मंदिराला भिंती नाहीत. असे सांगितले जाते की ब्रह्मदेव चतुर्मुख असल्यामुळे मंदिर चारही बाजूंनी खुले ठेवण्यात आले आहे. मंदिरात बाहेरील सभामंडप, मध्यभागी अंतराळ आणि आत गर्भगृह अशी रचना आहे. अंतराळात आठ सुबक स्तंभ असून ते वर जाताना निमुळते होत जातात.
गर्भगृहात चार कोपऱ्यांवर नक्षीदार स्तंभ आहेत. या स्तंभांवर सुंदर शिल्पकाम केलेले असून पानाफुलांच्या नक्षीने ते सजवलेले आहेत. स्तंभांना जोडणाऱ्या तुळयांवरही कोरीव काम दिसून येते. गर्भगृहाभोवती स्टेनलेस स्टीलच्या जाळ्या बसवण्यात आलेल्या आहेत. गर्भगृहातील जमीन थोडी खोल असून त्यामध्येच स्वयंभू पाषाण स्वरूपातील ब्रह्मदेव विराजमान आहे. या पवित्र स्थळी उभे राहिल्यावर भक्तांना शांतता, स्थैर्य आणि दैवी ऊर्जा यांचा अनुभव येतो.
मंदिराचे छत सिमेंट काँक्रिटचे असून त्यावर कौलारू रचना आहे. शिखर आयताकृती असून त्यावर कमळाच्या पाकळ्यांची नक्षी आहे. शिखरावर बारा कोष्टकांमध्ये बारा ज्योतिर्लिंगांची शिल्पे कोरलेली आहेत. वरच्या भागात सुंदर घुमट असून त्यावर कमळाच्या आकृतीने सजावट केलेली आहे. घुमटाच्या माथ्यावर आमलक आणि त्यावर कळस आहे, ज्यामुळे मंदिराचे सौंदर्य अधिक खुलून दिसते.
या मंदिरात दरवर्षी विविध धार्मिक उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. विशेषतः ६ आणि ७ मे रोजी मंदिराचा वर्धापनदिन भव्य स्वरूपात साजरा होतो. या दिवशी कोर्ले गावची ग्रामदेवता जुगाई देवी पालखीतून ब्रह्मदेवाच्या भेटीस येते, हा सोहळा अत्यंत आकर्षक असतो. महाअभिषेक, सत्यनारायण पूजा आणि महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. तसेच श्रावण महिन्यात महारुद्र अनुष्ठान केले जाते. या सर्व उत्सवांच्या काळात हजारो भाविक येथे येऊन दर्शन घेतात आणि आपले नवस पूर्ण करतात.
मंदिराजवळच जुगाई देवीचे प्राचीन मंदिर देखील आहे, जे कोर्ले गावाच्या धार्मिक परंपरेचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.
हे मंदिर खारेपाटणपासून सुमारे १० किमी अंतरावर असून देवगडपासून सुमारे ३६ किमी अंतरावर आहे. खारेपाटण येथून एसटी बसची सुविधा उपलब्ध आहे. तसेच खासगी वाहनांनी मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत सहज पोहोचता येते.
Brahmadev Temple, Korle, Devgad,Sindhudurg